(Wszys­tkie cytaty za Bib­lią Tysią­cle­cia, wyd. IV)

Dla prze­cięt­nego chrześ­ci­jan­i­na takie pytanie wyda­je się być wręcz reto­ryczne, gdyż oczy­wistym jest, że Bóg jest wszech­mogą­cy, czyli z definicji — mogą­cy wszys­tko. Sko­ro był w stanie stworzyć cały wszechświat, ludzi, zwierzę­ta, anioły, itd., to musi być co najm­niej niewyobrażal­nie potężny. Poza tym sama Bib­lia wyraźnie mówi, że Bóg jest wszech­mogą­cy. Już na samym początku, w pier­wszej księdze Bib­lii, czyli w Księdze Rodza­ju to stwierdze­nie pada 6 razy:

„A gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał mu się Pan i rzekł do niego: «Jam jest Bóg Wszech­mogą­cy.” (Rdz 17:1)

„Idź do Pad­dan-Aram, do rodziny Betuela, ojca twej mat­ki, i weź sobie tam za żonę jed­ną z córek Labana, twego wuja. A Bóg Wszech­moc­ny będzie ci bło­gosław­ił. Uczyni cię płod­nym i da ci liczne potomst­wo, tak że sta­niesz się prao­jcem wielu szczepów.” (Rdz 28:2–3)

„Po czym Bóg rzekł do niego: «Ja jestem Bóg wszech­moc­ny. Bądź płod­ny i rozm­nażaj się. Niechaj pow­stanie z ciebie naród i wiele nar­o­dów, i niechaj królowie zrodzą się z ciebie.” (Rdz 35:11)

„A Bóg Wszech­moc­ny niechaj sprawi, aby ów człowiek zli­tował się nad wami i puś­cił wol­no waszego bra­ta oraz Beni­ami­na. Sko­ro mam zostać samot­ny, to niech tak już będzie!” (Rdz 43:14)

„Gdy powiedziano Jakubowi: «Syn twój, Józef, przyszedł do ciebie», Izrael, z wysiłkiem usi­adłszy na łożu, rzekł do Józe­fa: «Bóg Wszech­mogą­cy ukazał mi się w Luz, w kra­ju Kanaan, i bło­gosław­iąc mi…” (Rdz 48:2–3)

„od Boga ojców twoich, który cię będzie wspo­ma­gał, od Wszech­moc­nego, który ci będzie bło­gosław­ił — bło­gosław­ieńst­wa z niebios wyso­kich, bło­gosław­ieńst­wa otchłani leżącej najniżej, bło­gosław­ieńst­wa pier­si i łona.” (Rdz 49:25)

Poza tymi kilko­ma frag­men­ta­mi, określe­nie „wszech­mogą­cy” pada w Starym Tes­ta­men­cie jeszcze w: Wj 6:3; Lb 24:4.16, Rt 1:20.21. Następ­nie około 30 razy w samej Księdze Hio­ba (Hi 5:17; 6:4.14; 8:3.5; 11:7; 13:3; 15:25; 21:15.20; 22:3.17.23.25–26; 23:16; 24:1; 27:2.10.11.13; 29:5; 31:2.35; 32:8; 33:4; 34:10.12; 35:13; 37:23; 40:2), a potem w: Ps 68:14; Ps 91:1; Iz 13:6; Ez 1:24; Ez 10:5; Jl 1:15. Łącznie — 48 razy. Słowo, które przetłu­mac­zono na pol­s­ki jako „wszech­moc­ny” to „El Szad­daj” (אֵל שַׁדַּי)¹. W przy­toc­zonych frag­men­tach w ST wys­tępu­je ono oczy­wiś­cie w różnych for­ma­ch i dek­li­nacji, jed­nak rdze­niem jest właśnie to słowo.

W Nowym Tes­ta­men­cie określe­nie to pojaw­ia się łącznie 10 razy w: 2 Kor 6:18; Ap 1:8; 4:8; 11:17; 15:3; 16:7.14; 19:6; 19:15; 21:22. Greck­ie słowo, które przetłu­mac­zono na pol­s­ki jako „wszech­moc­ny” to „pan­tokra­tor” (παντοκράτωρ)².

W Bib­lii czy­tamy też wprost i wielokrot­nie, że dla Boga nie ma nic niemożli­wego i że może On uczynić wszys­tko co tylko zamyśli:

„Pan rzekł do Abra­hama: «Dlaczego to Sara śmieje się i myśli: Czy naprawdę będę mogła rodz­ić, gdy już się zes­tarza­łam? Czy jest coś, co było­by niemożli­we dla Pana? Za rok o tej porze wrócę do ciebie, i Sara będzie miała syna».” (Rdz 18:13–14)

„Hiob na to odpowiedzi­ał Panu, i rzekł: «Wiem, że Ty wszys­tko możesz, co zamyślasz, potrafisz uczynić.” (Hi 42:1–2)

„Ach, Panie Boże, oto stworzyłeś niebo i ziemię wielką swo­ją mocą i wyciąg­nię­tym ramie­niem. Żad­na rzecz nie jest niemożli­wa dla Ciebie.” (Jr 32:17)

„Oto Ja jestem Pan, Bóg wszelkiego ciała; czy jest może dla Mnie coś niemożli­wego?” (Jr 32:27)

„Gdy uczniowie to usłyszeli, prz­er­azili się bard­zo i pytali: «Któż więc może się zbaw­ić?» Jezus spo­jrzał na nich i rzekł: «U ludzi to niemożli­we, lecz u Boga wszys­tko jest możli­we».” (Mt 19:25–26)

„A oni tym bardziej się dzi­wili i mówili między sobą: «Któż więc może się zbaw­ić?» Jezus spo­jrzał na nich i rzekł: «U ludzi to niemożli­we, ale nie u Boga; bo u Boga wszys­tko jest możli­we».” (Mk 10:26–27)

„Zapy­tali ci, którzy to słyszeli: «Któż więc może być zbaw­iony?» Jezus odpowiedzi­ał: «Co niemożli­we jest u ludzi, możli­we jest u Boga».” (Łk 18:26–27)

„A oto również krew­na Two­ja, Elż­bi­eta, poczęła w swej staroś­ci syna i jest już w szóstym miesiącu ta, która uchodzi za niepłod­ną. Dla Boga bowiem nie ma nic niemożli­wego»” (Łk 1:36–37)

Czy więc Bóg może uczynić zupełnie wszystko, co tylko przyjdzie nam do głowy?

Nie do koń­ca. Należy tu bowiem zwró­cić uwagę na istot­ny szczegół, o którym zapom­i­na więk­szość ludzi, gdy mowa jest o wszech­mo­cy Bożej. A mianowicie na to, że Bóg nie może zro­bić niczego co było­by sprzeczne z Jego naturą. A zatem, jeśli — zgod­nie z wiarą chrześ­ci­jańską — przyj­mu­je­my, że naturą Boga jest: ist­nie­nie, logi­ka, miłość, dobro, miłosierdzie, spraw­iedli­wość, itd. to oznacza to, że nie może On zro­bić niczego co by zaprzecza­ło tym rzec­zom. Nie może więc na przykład:

• kła­mać
• czynić zła
• być niespraw­iedli­wy
• być niel­og­iczny
• przes­tać ist­nieć,

Skąd o tym wiado­mo? Z dwóch głównych źródeł wiary chrześ­ci­jańskiej:

• Bib­lii
• Trady­cji Apos­tol­skiej

Które są następ­nie wyjaś­ni­ane i rozwi­jane przez: Ojców Koś­cioła, dok­torów, świę­tych, mistyków, oraz ostate­cznie — przez Mag­is­teri­um Koś­cioła. Przy­pa­trzmy się zatem tym źródłom.

Biblia — fragmenty pokazujące czego nie może zrobić Bóg

1. Bóg nie może kła­mać ani oszuki­wać:

„Bóg nie jest jak człowiek, by kła­mał, nie jak syn ludz­ki, by się wyco­fy­wał. Czyż On powie coś, a nie uczyni tego, lub nie wykona tego, co ozna­jmił?” (Lb 23:19)

„On Skała, dzieło Jego doskon­ałe, bo wszys­tkie dro­gi Jego są słuszne; On Bogiem wiernym, a nie zwod­niczym, On spraw­iedli­wy i prawy.” (Pwt 32:4)

„Chwała Izraela nie kłamie i nie żału­je, gdyż to nie człowiek, aby żałował»” (1 Sam 15:29)

„Paweł, słu­ga Boga i apos­toł Jezusa Chrys­tusa, [posłany do szerzenia] wśród wybranych Bożych wiary i poz­na­nia prawdy wiodącej do życia w pobożnoś­ci, w nadziei życia wiecznego, jakie przy­obiecał przed wieka­mi praw­domówny Bóg (greck­ie: „ho apsēudḗs theós”, czyli „Bóg niew­prowadza­ją­cy w błąd, niez­dol­ny do kłamst­wa”)³″ (Tt 1: 1–2)

„Dlat­ego Bóg, prag­nąc okazać pon­ad wszelką miarę dziedz­i­com obiet­ni­cy niezmi­en­ność swego postanowienia, wzmoc­nił je przysięgą, abyśmy przez dwie rzeczy niezmi­enne, co do których niemożli­we jest, by skła­mał Bóg, mieli trwałą pociechę, my, którzyśmy się uciek­li do uch­wyce­nia zaofi­arowanej nadziei.” (Hbr 6: 17–18)

2. Bóg nie może zaprzeczyć swo­jej naturze:

„Jeśli my odmaw­iamy wier­noś­ci, On wiary dochowu­je, bo nie może się zaprzeć siebie samego.” (2 Tm 2:13)

3. Bóg nie może podle­gać pokusie ani niko­go innego kusić do zła:

„Kto doz­na­je pokusy, niech nie mówi, że Bóg go kusi. Bóg bowiem ani nie podle­ga pokusie ku złe­mu, ani też niko­go nie kusi.” (Jk 1:13)

4. Nie może czynić zła i niespraw­iedli­woś­ci:

„Więc posłucha­j­cie, rozum­ni mężowie: Bóg jest dale­ki od grzechu, Wszech­moc­ny — od niepra­woś­ci.” (Hi 34:10)

„Pan spraw­iedli­wy jest pośród niego, nie czyni niespraw­iedli­woś­ci… Każdego rana wyda­je wyrok, nie zawodzi, sko­ro świ­ta.” (So 3:5)

„Zbyt czyste oczy Two­je, by na zło patrzyły, a niepra­woś­ci pochwalać nie możesz.” (Ha 1:13a)

5. Nie może się zmieni­ać:

„Ponieważ Ja, Pan, nie odmieni­am się…” (Ml 3:6a)

„Każde dobro, jakie otrzy­mu­je­my, i wszel­ki dar doskon­ały zstępu­ją z góry, od Ojca świateł, u którego nie ma przemi­any ani cienia zmi­en­noś­ci.” (Jk 1:17)

6. Nie może umrzeć/przestać ist­nieć”

„jedyny, mają­cy nieśmiertel­ność, który zamieszku­je światłość niedostęp­ną…” (1 Tm 6:16a)

Inny­mi słowy — Bóg nie może uczynić niczego, co jest sprzeczne z Jego naturą (logi­ka, dobroć, miłość, spraw­iedli­wość, wier­ność, itd.).

Nauczanie Kościoła na przestrzeni wieków

Oto kil­ka przykładów z naucza­nia Koś­cioła, potwierdza­ją­cych to, o czym uczy Bib­lia:

„Nie staw­iamy bowiem życia Boga ani Jego uprzed­niej wiedzy pod koniecznoś­cią, jeśli twierdz­imy, że konieczne jest, aby Bóg żył wiecznie i wszys­tko przewidzi­ał; tak jak Jego moc nie jest umniejszana, gdy mówimy, że nie może On umrzeć ani popaść w błąd – jest to bowiem dla Niego w taki sposób niemożli­we, że gdy­by było to dla Niego możli­we, miał­by mniejszą moc. Ale z pewnoś­cią słusznie nazy­wany jest wszech­moc­nym, cho­ci­aż nie może ani umrzeć, ani popaść w błąd. Jest bowiem nazy­wany wszech­moc­nym z powodu tego, że czyni to, co chce, a nie z powodu tego, że cier­pi to, czego nie chce; gdy­by bowiem to Go spotkało, w żaden sposób nie był­by wszech­moc­ny. Z tego powodu, nie może On uczynić pewnych rzeczy, właśnie dlat­ego, że jest wszech­mogą­cy.” - św. Augustyn (354 — 430 r.), Państ­wo Boże, Księ­ga V, rozdz. 10⁴

„Tak więc: Wszys­tko, co nie zaw­iera w sobie sprzecznoś­ci, należy do możli­wego, odnośnie do którego Bóg zwie się wszech­mogą­cy. Nato­mi­ast wszys­tko, co zaw­iera w sobie sprzeczność, wyłącza się spod wszech­potę­gi Bożej, bo nie może ziś­cić w sobie poję­cia możli­wego. Stąd też stosown­iej jest o tym mówić, że nie może być urzeczy­wist­nione, niż, że Bóg tego nie może urzeczy­wist­nić.” - św. Tomasz z Akwinu (1224 — 1274 r.), Suma Teo­log­icz­na, Tom II — O Bogu, cz. II — Zagad­nie­nie 25, art. 3, str. 89⁵

„Koś­ciół katolic­ki wyz­na­je, iż ta wiara, początkiem zbaw­ienia ludzkiego, jest cnotą nad­przy­rod­zoną, przez którą wierzymy, pod wpły­wem natch­nienia i z pomocą łas­ki Bożej, że prawdą jest to, co Bóg objaw­ił. Wierzymy zaś tak nie z powodu wewnętrznej prawdzi­woś­ci tych rzeczy, którą moglibyśmy poz­nać za sprawą nat­u­ral­nego światła rozu­mu, ale wierzymy uzna­jąc auto­ry­tet objaw­ia­jącego Boga, który nie może się mylić, ani wprowadzać w błąd.” - Kon­sty­tuc­ja dog­maty­cz­na „Dei Filius”(1870 r.), rozdzi­ał III, pkt 29⁶

„Mimo że w isto­cie wiara przewyższa rozum, to jed­nak nigdy nie może ist­nieć rzeczy­wista niez­god­ność pomiędzy wiarą i rozumem, gdyż ten sam Bóg, który objaw­ia tajem­nice i wle­wa wiarę, wzniecił też światło rozu­mu w duszy ludzkiej; Bóg zaś nie może zaprzeczać samemu sobie, ani praw­da nie może nigdy sprze­ci­wiać się innej prawdzie.” — Kon­sty­tuc­ja dog­maty­cz­na „Dei Filius”(1870 r.), rozdzi­ał IV, pkt 47⁷

„Boża wszech­moc nie jest jed­nak samowol­na: „W Bogu moc i isto­ta, wola i rozum, mądrość i spraw­iedli­wość są tym samym, tak że nic nie może być w mocy Bożej, co nie mogło­by być w spraw­iedli­wej woli Bożej czy w mądrym rozu­mie”” - Kat­e­chizm Koś­cioła Katolick­iego, pkt. 271, (PALLOTTINUM 1994)⁸

Czyli jednak jest coś niemożliwego dla Boga?

To nie są rzeczy niemożli­we tylko absurdalne. Wyjaśni­jmy to jeszcze dokład­niej na prostych przykładach:

• Czy może ist­nieć koło, które równocześnie będzie miało wszys­tkie cechy koła i wszys­tkie cechy kwadratu? Nie może, gdyż są to cechy wza­jem­nie się wyk­lucza­jące. Albo mamy koło, albo kwadrat. Zatem proś­ba o stworze­nie takiej fig­ury geom­e­trycznej nie jest prośbą o niemożli­we (czyli coś co jest niemożli­we dla wszys­t­kich istot poza Bogiem) tylko prośbą o stworze­nie czegoś absurdal­nego, wyk­lucza­jącego się już na samym poziomie definicji — sprzecznego wewnętrznie. Takie coś nie może zaist­nieć;
• Czy Słońce może być równocześnie lodowate, nie emi­tować żad­nego promieniowa­nia oraz skra­jnie gorące i emi­tu­jące promieniowanie? Nie, gdyż nie może­my mieć czegoś co ma dwie wza­jem­nie wyk­lucza­jące się cechy na raz;
• Czy coś może ist­nieć i nie ist­nieć równocześnie? Nie. Albo coś ist­nieje i wów­czas naturą tego czegoś jest ist­nie­nie, albo coś nie ist­nieje i wów­czas nie ma o czym mówić;

Dokład­nie z tych samych powodów Bóg nie może równocześnie być dobry i zły, log­iczny i niel­og­iczny, spraw­iedli­wy i niespraw­iedli­wy, praw­domówny i kłam­li­wy, ist­nieć i nie ist­nieć — równocześnie. Nie dlat­ego, że brak mu mocy w tym kierunku, tylko dlat­ego, że są to rzeczy które nawza­jem się wyk­lucza­ją i ich odwieczne ist­nie­nie razem jest absurdalne. Dobro nie może mieć swo­jego odwiecznego źródła równocześnie ze złem. Tak samo jak logi­ka, spraw­iedli­wość, ist­nie­nie, itd.. Zatem są to sprzecznoś­ci log­iczne a nie ograniczenia fizy­czne.

Zarzuty

Ktoś powie — znamy prze­cież przykłady ist­nienia właśnie tego o czym napisałeś — ludzi. Ludzie są isto­ta­mi, które potrafią czynić zarówno zło jak i dobro, potrafią być log­iczni a chwilę potem niel­og­iczni, potrafią ist­nieć a zaraz potem umier­a­ją, potrafią kła­mać i mówić prawdę, itd. itd.. Tak, tylko prob­lem pole­ga na tym, że ludzie nie są źródłem takich rzeczy jak logi­ka, spraw­iedli­wość, praw­da, dobro, itd., oni są jedynie tymi, którzy wtórnie „korzys­ta­ją” z tych rzeczy. Ludzie mogą czynić dobro, ponieważ wszelkie dobro pochodzi od Boga — źródła i dobra samego w sobie. Zatem ludzie mogą — dzię­ki łasce Boga — czynić dobro. Czynie­nie zła jest zaś odrzuce­niem Bożej łas­ki do czynienia dobra. Odrzuce­niem czegoś co już ist­nieje a nie zostało stwor­zone przez kogokol­wiek. Logi­ka, dobro, spraw­iedli­wość, miłosierdzie, itd. ist­nieją od zawsze, gdyż Bóg — ich źródło i isto­ta — ist­nieje zawsze. Zło, kła­manie, niespraw­iedli­wość, brak logi­ki, itd.. nie ist­ni­ały nigdy, dopó­ki nie zgrzeszyła pier­wsza isto­ta — szatan. Zatem człowiek nie jest przykła­dem czegoś co ma naturę dobra, logi­ki, itd. i równocześnie naturę zła, braku logi­ki, itd.. Człowiek jest jedynie przykła­dem „isto­ty wtórnej”, która korzys­ta (raz w zły, raz w dobry sposób) z tego co nat­u­ral­nie i odwiecznie ist­nieje tylko w Bogu i nie może ist­nieć równocześnie ze swoim prze­ci­wieńst­wem.

Podsumowanie

Zatem czy Bóg jest abso­lut­nie wszech­mogą­cy — czyli mogą­cy zaprzeczyć nawet samemu sobie (dobru, log­ice, spraw­iedli­woś­ci, itd.)? Nie. W tym sen­sie jest On „ogranic­zony” wszys­tki­mi przymio­ta­mi swo­jej natu­ry, a więc: logiką, miłoś­cią, spraw­iedli­woś­cią, praw­domównoś­cią, itd.. Jeżeli więc w takim sposób defini­u­je­my wszech­moc, to tak — wów­czas Bóg nie jest abso­lut­nie (a może lep­iej powiedzieć — absurdal­nie) wszech­moc­ny. Jed­nak ani Koś­ciół ani Bib­lia nigdy w taki sposób tej wszech­mo­cy nie defin­iowały i zawsze pod­kreślane było, że Bóg może zro­bić abso­lut­nie wszys­tko to co nie jest sprzeczne z Jego naturą.

Warto pamię­tać o tym rozróżnie­niu gdyż dzię­ki tej wiedzy może­my uniknąć pewnych — wydawało­by się — paradok­sów, który­mi posługu­ją się ateiś­ci, żeby atakować chrześ­ci­jańst­wo. Lubią oni staw­iać na przykład taki zarzut: „sko­ro Bóg jest wszech­mogą­cy, to czy może przes­tać ist­nieć? Albo czy może stworzyć kamień, którego nie będzie mógł pod­nieść?” Jeśli odpowiemy, że „nie może” to ateiś­ci powiedzą: „czyli nie Jest wszech­mogą­cy!”. Gdy zaś powiemy, że „może” to powiedzą: „sko­ro stworzy coś potężniejszego od Siebie samego (np. kamień) to znaczy, że nie będzie już wszech­moc­ny i że może zaist­nieć coś — w jakimś stop­niu — potężniejszego od Niego. Czyli nie Jest doskon­ały i maksy­mal­nie wszech­moc­ny!” Ter­az jed­nak, gdy już wiemy na czym pole­ga wszech­moc Boga, może­my odpowiedzieć z łat­woś­cią — sytu­acje, o które pyta ateista to proś­by o zaist­nie­nie absur­du — zakłada­jące, że może w ogóle ist­nieć coś takiego jak rzecz sprzecz­na wewnętrznie. Zatem te pyta­nia ateisty są sprzeczne w swoich założe­ni­ach. To są pyta­nia w sty­lu — czy mogę równocześnie mieć kwadrat w ksz­tał­cie koła? Nie mogę. To nie jest kwes­t­ia braku wszech­mo­cy Boga, tylko kwes­t­ia całkowicie źle postaw­ionego pyta­nia i proś­by o coś absurdal­nego. Zatem czy jest to jak­iś „brak” czy „słabość” Boga? Nie. Są to nat­u­ralne kon­sek­wenc­je natu­ry Boga — tego kim On jest.

Czy nie jest to jed­nak jakieś ogranicze­nie? Nie pod wzglę­dem jakoś­ciowym — gdyż Bogu niczego nie braku­je i we wszys­tkim jest doskon­ały. Oraz: tak — pod wzglę­dem nat­u­ral­nego i odwiecznego stanu rzeczy wynika­jącego z natu­ry Boga, jeżeli w ogóle moż­na to nazwać jakimś ogranicze­niem. Czy moż­na bowiem rzeczy­wiś­cie powiedzieć, że Bogu „braku­je” zła albo niel­og­icznoś­ci? Albo, że braku­je mu niespraw­iedli­woś­ci? Czy to w ogóle moż­na nazwać brakiem jakoś­ciowo ujmu­ją­cym Jego naturze? Właśnie gdy­by te bra­ki posi­adał nie był­by doskon­ały.

---

Przyp­isy:

1. https://biblehub.com/hebrew/strongs_7706.htm ↩︎
2. https://biblehub.com/greek/strongs_3841.htm ↩︎
3. https://biblehub.com/interlinear/titus/1–2.htm ↩︎
4. https://www.newadvent.org/fathers/120105.htm?utm_source=chatgpt.com; tłu­macze­nie na pol­s­ki: moje. ↩︎
5. https://zwola-old.karmelicibosi.pl/p/z/formacja/summa/summa_02.pdf ↩︎
6. https://obronawiary.pl/konstytucja-dogmatyczna-o-wierze-katolickiej-dei-filius/ ↩︎
7. Ibi­dem ↩︎
8. http://www.katechizm.opoka.org.pl/rkkkI‑2–1.htm ↩︎